इंस्टाग्रामवरील ‘Sharing and Reuse’ सेटिंग तपासा; डिजिटल गोपनीयतेबाबत जागरूक राहा!
AI सुविधांमध्ये फोटो आणि रील्सच्या पुनर्वापराचा प्रश्न ऐरणीवर; वैयक्तिक छायाचित्रांच्या सुरक्षिततेसाठी गोपनीयता सेटिंग्ज समजून घेणे आवश्यक
सत्यउपासक/पुणे : सोशल मीडियावर फोटो, व्हिडिओ आणि रील्स प्रसिद्ध करताना त्यांच्या गोपनीयतेबाबत तसेच भविष्यात होऊ शकणाऱ्या वापराबाबत जागरूक राहणे आवश्यक आहे. इंस्टाग्रामवरील ‘Sharing and Reuse’ या सेटिंगकडे लक्ष देणे डिजिटल गोपनीयतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते. सार्वजनिक खात्यांवरील सामग्री इतर वापरकर्त्यांना पाहता येऊ शकते आणि प्लॅटफॉर्मवरील काही सुविधांनुसार तिचा पुनर्वापरही होऊ शकतो. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर लक्षात घेता, वापरकर्त्यांनी आपल्या खात्यातील परवानग्या तपासून वैयक्तिक माहितीच्या सुरक्षिततेबाबत योग्य निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
इंस्टाग्राम आणि फेसबुकसारख्या समाजमाध्यमांवर वैयक्तिक छायाचित्रे व व्हिडिओ मोठ्या प्रमाणात प्रसिद्ध केले जातात. मात्र, एकदा सार्वजनिक केलेली सामग्री पुढे कोणापर्यंत पोहोचेल किंवा तिचा कोणत्या संदर्भात वापर होईल, यावर वापरकर्त्याचे पूर्ण नियंत्रण असेलच असे नाही. AI तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने प्रतिमांमध्ये बदल करणे, नवीन दृश्ये तयार करणे किंवा उपलब्ध छायाचित्रांचा संदर्भ घेऊन कृत्रिम प्रतिमा निर्माण करणे शक्य झाले आहे. त्यामुळे व्यक्तीच्या छायाचित्रांचा अनधिकृत वापर, बनावट प्रतिमा, दिशाभूल करणारी दृश्ये आणि ऑनलाइन बदनामी यांसारख्या संभाव्य धोक्यांविषयी नागरिकांनी सजग राहणे आवश्यक आहे.
यासंदर्भात एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे गरजेचे आहे. सोशल मीडियावर एखादी पोस्ट सार्वजनिक असणे, इतरांना तिचा पुनर्वापर करता येणे आणि त्या सामग्रीचा AI मॉडेलच्या प्रशिक्षणासाठी वापर होणे या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. सार्वजनिक खाते असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीचा प्रत्येक फोटो आपोआप सर्व प्रकारच्या AI मॉडेलच्या प्रशिक्षणासाठी वापरला जातो, असा सरसकट निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. सामग्रीचा वापर कोणत्या कारणासाठी होऊ शकतो, त्यासाठी कोणत्या परवानग्या लागू आहेत आणि वापरकर्त्याला त्या बदलण्याचा कोणता पर्याय उपलब्ध आहे, हे संबंधित प्लॅटफॉर्मच्या अधिकृत धोरणांवर आणि खात्यातील सेटिंग्जवर अवलंबून असते.
इंस्टाग्राम वापरकर्त्यांनी आपल्या खात्यातील गोपनीयतेच्या सेटिंग्ज तपासण्यासाठी प्रोफाइल उघडून वरच्या बाजूला असलेल्या तीन आडव्या रेषांच्या मेनूमधील ‘Settings and activity’ या विभागात जावे. त्यानंतर ‘Sharing and reuse’ हा पर्याय शोधावा. ॲपच्या आवृत्तीनुसार उपलब्ध असल्यास ‘Allow people to use your content on Instagram and with AI features on Meta’ किंवा त्यासारख्या पर्यायाचे वर्णन काळजीपूर्वक वाचावे आणि संबंधित परवानग्या तपासाव्यात. सामग्रीचा विशिष्ट प्रकारच्या सुविधांमध्ये पुनर्वापर होऊ द्यायचा नसल्यास त्या सुविधेसाठी उपलब्ध असलेले नियंत्रण बंद करण्याचा पर्याय तपासता येतो. विविध खात्यांमध्ये सेटिंग्जची नावे, जागा आणि उपलब्धता वेगवेगळी असू शकते. त्यामुळे स्क्रीनवर प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या पर्यायांनुसार निर्णय घ्यावा.
खाते खासगी केल्याने पोस्ट कोण पाहू शकते, यावर अधिक नियंत्रण ठेवता येते; मात्र यामुळे आधीच इतरांनी डाउनलोड केलेली छायाचित्रे, घेतलेले स्क्रीनशॉट किंवा बाहेर प्रसारित झालेल्या प्रती आपोआप नष्ट होत नाहीत. त्याचप्रमाणे एखादी सेटिंग बंद केल्याने सर्व प्रकारचा डेटा वापर पूर्णपणे थांबतो किंवा पूर्वी तयार केलेल्या AI-निर्मित प्रतिमा आपोआप हटवल्या जातात, अशी हमी समजू नये. इंस्टाग्राम, फेसबुक आणि थ्रेड्स या प्लॅटफॉर्मवरील गोपनीयता व सामग्रीच्या पुनर्वापरासंबंधीचे पर्याय स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.
विशेषतः महिला, लहान मुले, पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय असलेल्या व्यक्तींनी वैयक्तिक छायाचित्रे प्रसिद्ध करताना अधिक खबरदारी घ्यावी. घराचा पत्ता, वाहन क्रमांक, ओळखपत्रे, मुलांच्या शाळेचे नाव किंवा प्रत्यक्ष ठिकाण उघड करणारे तपशील फोटो व व्हिडिओमध्ये दिसत नाहीत ना, याची खात्री करावी. अनोळखी व्यक्तींना वैयक्तिक छायाचित्रे किंवा संवेदनशील माहिती पाठवण्यापूर्वी विचार करावा. एखाद्या छायाचित्राचा गैरवापर झाल्याचे लक्षात आल्यास संबंधित पोस्टची लिंक, स्क्रीनशॉट, खातेविषयक तपशील आणि इतर उपलब्ध पुरावे जतन करून संबंधित प्लॅटफॉर्मकडे तक्रार नोंदवावी. गरजेनुसार पोलिसांची मदत घ्यावी.
नागरिकांसाठी कृतीसूचना
इंस्टाग्राममधील ‘Settings and activity’ आणि ‘Sharing and reuse’ हे पर्याय तपासून सामग्रीच्या पुनर्वापरासंबंधीच्या परवानग्या समजून घ्या. वैयक्तिक गोपनीयतेसाठी आवश्यक असल्यास खाते खासगी करा आणि पोस्ट, टॅगिंग, उल्लेख तसेच संदेशांसंबंधीच्या सेटिंग्जही तपासा. फोटो प्रसिद्ध करण्यापूर्वी त्यातून वैयक्तिक माहिती उघड होत नाही ना, याची खात्री करा. AI किंवा अन्य सुविधांच्या वापराबाबत शंका असल्यास संबंधित प्लॅटफॉर्मचे अधिकृत मदत केंद्र आणि गोपनीयता धोरण वाचा. आर्थिक सायबर फसवणूक झाल्यास तातडीने १९३० या राष्ट्रीय सायबर गुन्हे हेल्पलाइनवर संपर्क साधा आणि https://cybercrime.gov.in या अधिकृत पोर्टलवर तक्रार नोंदवा. फोटोचा गैरवापर, बनावट खाते, धमकी किंवा ऑनलाइन छळाच्या प्रकरणात संबंधित प्लॅटफॉर्मवर तक्रार करण्याबरोबरच आवश्यकतेनुसार पोलिसांशी संपर्क साधा. १९३० हा क्रमांक प्रामुख्याने आर्थिक सायबर फसवणुकीसाठी वापरला जातो, हे लक्षात घेऊन अन्य प्रकारच्या तक्रारींसाठी योग्य अधिकृत मार्ग निवडा.
एकंदरीत, सोशल मीडियावर फोटो किंवा रील्स प्रसिद्ध करणे ही वैयक्तिक निवड असली, तरी डिजिटल गोपनीयतेबाबत सजग राहणे ही प्रत्येक वापरकर्त्याची गरज बनली आहे. सार्वजनिक पोस्ट म्हणजे सर्व प्रकारच्या वापरासाठी अमर्याद परवानगी नव्हे; तसेच प्रत्येक सार्वजनिक छायाचित्राचा AI प्रशिक्षणासाठी वापर होतो, असा अप्रमाणित दावा करणेही योग्य नाही. त्यामुळे भीती किंवा अफवांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी अधिकृत माहिती तपासणे, उपलब्ध सेटिंग्ज समजून घेणे आणि विचारपूर्वक सामग्री प्रसिद्ध करणे हाच डिजिटल सुरक्षिततेचा योग्य मार्ग आहे. प्रश्न केवळ फोटोला किती लाईक्स मिळाले किंवा रील किती व्हायरल झाली, एवढाच नसून आपल्या चेहऱ्याचा, ओळखीचा आणि वैयक्तिक माहितीचा वापर कोणत्या अटींवर होतो, याची जाणीव ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
